2026-01-22
Verkeerd citeren, en hoe hierop te reageren
Nadat de VRT in een fact checking item op Radio 1 terecht en correct brandhout maakte van de (wereld)vreemde verdediging van rector Petra De Sutter in de heisa rond haar openingsrede, vond diezelfde VRT het nodig om ook Rik Torfs over de hekel te halen. De zender deed dit niet zonder leedvermaak omdat de oud-rector van KULeuven een week eerder kritiek uitte op de huidige rector van UGent.
Ik heb zelf ook al een achttal boeken geschreven. Ik vroeg me af:
- Zou men mij ook kunnen betrappen op verkeerde citaten?
- En ook: Kan ik nog iets nieuws toevoegen aan het debat?
Het antwoord is positief op beide vragen. Omdat volgens mij nog niet alles gezegd is en geschreven over het voorval, heb ik, vanuit een persoonlijk perspectief en op basis van eigen ervaringen met speeches en boeken, een aantal argumenten op een rij gezet.
De citaten maken de man (of de vrouw)
Wie naar mijn website lowagie.com gaat, vindt daar een uitgebreide, zelfgeschreven biografie. Helemaal onderaan de pagina staat een rubriek met als titel: You know a man by his favorite quotes. Als eerste in het lijstje vermeld ik een citaat uit Walden; or, Life in the Woods (1854) van Henry David Thoreau (1817-1862):
If you have built castles in the air,
your work need not be lost;
that is where they should be.
Now put the foundations under them.
Dit citaat is prominent aanwezig in mijn boek ‘Entreprenerd’:
Dat is geen toeval. Ik las ‘Walden’ in de vakantie van 1988. Het citaat over de luchtkastelen komt helemaal aan het einde van het boek. Ik leende het boek toen in het Nederlands uit de bibliotheek van Ieper, maar ik kocht later de Engelse versie:
In 1988 was ik 18 jaar oud. Ik stond op het punt aan mijn universitaire studies in de ingenieurswetenschappen te beginnen. Ik dacht (verkeerdelijk, zo zou uiteindelijk blijken): ik hou van literatuur, maar ik zal tijdens mijn ingenieursstudies waarschijnlijk weinig tijd hebben om iets anders te lezen dan wetenschappelijke werken.
Die vakantie stelde ik me dus tot doel om 10.000 pagina’s literatuur te lezen. Ik haalde dat doel niet. Ik ben de lijst waarop ik de tel bijhield helaas kwijtgeraakt. Ik kan er een paar honderd naast zitten, maar voor zover ik me herinner, strandde ik rond de 8.800 pagina’s.
Ik weet wel nog goed dat ik naast die lijst ook een schriftje had waarin ik citaten uit die boeken overnam. Eén van die citaten was:
Als je luchtkastelen hebt gebouwd,
dan hoeft je werk niet verloren te zijn.
Want ze horen daar;
zorg gewoon dat je er de fundamenten onder bouwt.
Dat schriftje ben ik ook kwijtgeraakt, maar ik heb dat citaat altijd met me meegedragen en schrijf het hier neer zoals ik me de Nederlandstalige versie herinner Ik durf zelfs een deel van mijn succes als ondernemer toeschrijven aan het feit dat ik de goede raad van dat citaat zo goed mogelijk heb proberen toepassen in mijn leven. Dat brengt mij bij een kritiek die ik nog maar weinig gehoord heb in het debat over de flater van de rector van UGent.
Petra De Sutter beweert dat ze haar speech willen heeft willen spijzen met citaten. Dat kan ik perfect begrijpen. In mijn boek Entreprenerd begint elk hoofdstuk ook met een citaat. Echter: in tegenstelling tot de rector ben ik niet tijdens het schrijven op zoek gegaan naar citaten die pasten bij de tekst. Net omdat het een persoonlijk verhaal ging, heb ik citaten gebruikt die tijdens mijn carrière op mijn pad zijn gekomen. Ik kan begrijpen dat mensen die aan het begin van hun carrière staan, nog niet over een persoonlijke collectie van citaten beschikken, maar wie zoals ikzelf —en naar ik aanneem, ook zoals Petra De Sutter— kan bogen op jarenlange ervaring, zou over een arsenaal aan citaten moeten beschikken die gaandeweg een persoonlijke betekenis kregen. Het zijn dat soort citaten die je verwacht in een openingsrede van een rector —of zoals bij mij: in een biografie over een kwarteeuw carrière in de IT-sector.
De persoonlijke betekenis die je aan zo'n citaat geeft, kan soms verschillen van de oorspronkelijke context. Zo heb ik lang een citaat gebruikt van Irma Kurtz. Zij was de ‘unshockable queen of advice’ van Cosmopolitan Magazine. Een ‘agony aunt’ die colums schreef met antwoorden op vragen van lezers. Eén van de adviezen die ze in die context zou gegeven hebben, is:
Givers have to set limits, because takers rarely do.
Ik heb dat 'Vraag het aan Rika' relatieadvies toegepast op mijn business, namelijk die van de openbronsoftware. Ik stelde vast dat iedereen volop gratis gebruik maakte van mijn werk, terwijl niemand daar iets voor teruggaf. Dat besef deed mij besluiten om de vrijesoftwarelicentie van mijn product, iText, strenger te maken. Veel gebruikers hebben mij hiervoor overladen met haatberichten, maar die beperking was nodig om al te groot misbruik van mijn goedheid te voorkomen. Kortom: achter elk citaat dat ik in mijn boek gebruik, zit een verhaal.
Dat is mijn grootste kritiek op Petra De Sutter (en je mag me hierop quoten):
Als je citaten gebruikt in een openingsrede, wees dan godverdomme authentiek!
Ga niet op zoek naar citaten waar je geen persoonlijke band mee hebt. Je leert iemand kennen door de citaten die die persoon gebruikt. In dit geval heeft de hele wereld Petra De Sutter leren kennen als iemand die fake is, want ze spijsde haar inauguratierede met citaten die ze pas voor het eerst leerde kennen tijdens het schrijven van haar speech.
Moet Petra De Sutter aftreden als rector?
Ik schreef net dat de hele wereld Petra De Sutter heeft leren kennen als iemand die fake is. Dat is uiteraard een hyperbool. Op het moment dat Apache het nieuws uitbracht, was ik toevallig in Silicon Valley. Tijdens de gesprekken die ik daar had met mensen ter plaatse, vertelde ik het verhaal aan verschillende mensen. Daarbij sprak ik steeds over the Chancellor of Ghent University. Ik vermeldde er niet (altijd) bij dat de rector van UGent een transvrouw is, omdat dit irrelevant is in de context van het probleem.
Ik vroeg wel telkens:
Vinden jullie dat een rector die in een inauguratierede gebruik maakt van citaten die door AI bijeen zijn gehallucineerd moet aftreden?
De algemene teneur was dat zo iemand de eer aan zichzelf moest houden en ontslag moest nemen, omdat een dergelijke fout schade toebracht aan de reputatie van de instelling. Toen ik daarna vertelde dat het debat rond het voorval bezoedeld werd door het feit dat de rector een transvrouw was, begrepen sommigen dat er mogelijk verzachtende omstandigheden waren. Zo zie je maar: context speelt een grote rol in het oordeel dat mensen vellen. Zelf vond ik in eerste instantie ook niet dat Petra De Sutter moest aftreden. Deels omdat er al genoeg drek over haar werd gedumpt vanuit de rechterhoek van de maatschappij. Ik had wel bedenkingen bij berichten die insinueerden dat ‘een man’ minder kritiek had gekregen als die dezelfde fout had gemaakt.
Dat brengt ons bijna naadloos bij Rik Torfs. Het lijkt wel alsof er opzettelijk een storm in een glas water wordt gecreëerd rond zijn boek Waarheid. Is dit een geval van whataboutisme? Een poging om de fout van Petra De Sutter te milderen? Een mediastunt om de vierde druk te promoten? Ik weet het niet, en dat doet er niet toe, want voor mij worden hier appelen met peren vergeleken. Een speech is immers een sprint, maar een boek is een marathon.
Een speech is een sprint
Ik ben iemand die graag spreekt voor een groot publiek. Wie mij aan het werk wil zien, kan bijvoorbeeld de keynote bekijken die ik in 2017 gaf aan een publiek van ongeveer duizend mensen (als het er niet meer waren) op de Great Indian Developer Summit.
Wie die lezing tot op het einde uitzit, ontdekt dat de vier punten waarrond ik mijn keynote opbouwde niet uniek zijn. Ik vermeld duidelijk dat ik mijn inspiratie vond in een boek met als titel ‘The New Kingmakers: How Developers Conquered the World’ (2013) van Stephen O’Grady. Waar O’Grady in zijn boek vier factoren opsomt die bepalend waren in de evolutie van bedrijven zoals Facebook, Amazon, Netflix, Google… legde ik in mijn keynote uit hoe drie van die factoren ook belangrijk waren in de geschiedenis van mijn eigen bedrijf.
In 2014 deed ik iets gelijkaardigs in Antwerpen. Ik vertelde op Devoxx hoe ik het boek The Founder’s Dilemmas: Anticipating and Avoiding the Pitfalls That Can Sink a Startup (2012) van Noam Wasserman las met de bril op van ‘founder van iText.’ Ik stuurde trouwens een link naar die video van die lezing op naar de auteur, die op dat moment verbonden was aan de Harvard Business School. Ik kreeg volgend antwoord terug:
Als je beide lezingen bekijkt, dan zie je dat ik nogal gedreven ben als ik spreek. Ik verspreek me af en toe, maar het publiek ziet dat meestal door de vingers omdat wat ik zeg authentiek is. Ik won niet voor niets ooit een JavaOne Rockstar Award op wat in Californië ooit één van de grootste evenementen was voor ontwikkelaars. Die wordt enkel uitgeloofd aan de beste sprekers op het evenement:
Kwatongen zullen beweren dat ik dit allemaal vermeld om te pochen, maar dat is naast de kwestie. Ik wil vooral voorkomen dat mensen die dit essay lezen me beschouwen als een soort ‘beste stuurman' die 'aan wal’ staat en zomaar iets verkondigt. Ik weet wat het inhoudt om een keynote of een lezing te geven. Ik wil ook dat lezers kunnen zien wat ik bedoel als ik zeg dat je als spreker in de eerste plaats authentiek moet zijn.
Een boek is een marathon
Ik weet ook wat het is om een boek te schrijven. Dat is een heel paar ander mouwen dan een speech voorbereiden. In de inleiding van dit essay stelde ik mezelf de vraag: zou men mij ook kunnen betrappen op verkeerde citaten? Het antwoord is volmondig: ja, natuurlijk!
Je mag nog zoveel aandacht besteden aan een boek, je kan niet vermijden dat er desondanks nog fouten in sluipen. Ik schreef mijn eerste boek, iText in Action (2007), voor de Amerikaanse uitgeverij Manning Publications. Ik had een team van een vijftiental mensen tot mijn beschikking, waaronder een developmental editor, een copy editor, een proof reader, en ook een review manager die dozijnen reviewers aanstuurde. Toen ik de doos met de eerste gedrukte exemplaren ontving en voor het eerst het fysieke boek opensloeg, kwam ik op een pagina terecht waarop ik meteen een typo ontwaarde. De proofreader had het boek maar liefst vier keer gelezen; ikzelf had het ook minsten zoveel keer nagekeken, en toch zat die fout er nog in.
Een typo is natuurlijk nog iets anders dan een verkeerd citaat, maar toen het boek met ongeveer 12.000 verkochte exemplaren een bestseller bleek, stelde de uitgever voor om een revisie uit te brengen —een second edition (2010).
Ik ging akkoord op voorwaarde dat ik het mocht herschrijven. Ik was immers totaal niet meer tevreden met de eerste versie, omdat er volgens mij te veel dingen in stonden die niet (meer) klopten of niet accuraat genoeg waren. Zo had ik in de eerste editie een paar dingen geschreven over Adobe die ik ergens gehoord had, en voor waar aannam. Het manuscript was nagelezen en goedgekeurd door iemand bij Adobe, dus echt foutief waren die zaken niet. Echter, in de periode tussen het verschijnen van het boek (2007) en de vraag om een revisie te schrijven (2009) had ik gesprekken met mensen die me vertelden hoe de vork werkelijk in de steel zat. Wie die fragmenten uit de eerste editie (p74-86) vergelijkt met wat ik in de tweede editie schreef (p414-424), zal dus best wel wat verschillen ontdekken.
Een duidelijker voorbeeld vind je terug als je de Nederlandstalige versie van mijn autobiografie, Gebeten (2020), vergelijkt met de Engelstalige versie, Entreprenerd (2021). Ik heb voor ik eraan begon lang getwijfeld in welke taal ik dat boek zou schrijven. Uiteindelijk besliste ik om eerst een versie in het Nederlands te schrijven voor een beperkte markt (ik liet 150 exemplaren drukken; die zijn bijna allemaal de deur uit).
De lijst met errata voor dat boek is ellenlang. Dat heeft enerzijds te maken met het feit dat ik het boek helemaal in mijn eentje moest schrijven; ik vond geen enkele Vlaamse uitgever bereid om het uit te geven. Anderzijds beschreef ik soms voorvallen waar ikzelf niet bij aanwezig was. Zo was ik van 26 november 2017 tot 5 januari 2018 op een soort schrijfretraite in Californië. Tijdens die periode gingen er, zonder dat ik het wist, een aantal zaken goed mis in het bedrijf. In de Nederlandstalige versie —die ik nu als klad voor de Engelse versie beschouw— beschreef ik mijn interpretatie van de feiten. Het boek werd echter gelezen door mensen die de gebeurtenissen wel van nabij meemaakten. Hun feedback heeft ervoor gezorgd dat ik in de Engelse versie een veel duidelijker beeld kon schetsen van wat er zich toen voordeed. Er zit veel 'voortschrijdend inzicht' tussen de Nederlandstalige en de Engelse versie. Gelukkig maar, want van die versie zijn 874 exemplaren verkocht.
De ‘fouten’ die Rik Torfs aangewreven worden, zijn natuurlijk van een andere aard. Hij heeft auteurs zoals Camus foutief geciteerd. Het pijnlijkste voorbeeld van zo’n fout die ikzelf maakte, heeft te maken met het boek dat ik eerder al vermeldde: The Founder’s Dilemma’s van Noam Wasserman.
In Gebeten schreef ik het volgende:
Ik zat echt in mijn hoofd met het idee dat Noam Wasserman tussen 2000 en 2009 maar liefst 10.000 bedrijven had gevolgd. Net zoals Rik Torfs werk ik vaak met handgeschreven notities, en ik had dat ook zo genoteerd. Ik was ervan overtuigd dat ik dat zo gelezen had in het boek van Wasserman. Ter voorbereiding van ‘Entreprenerd’ herlas ik dat boek en moest ik tot mijn schade en schande vaststellen dat ik het verkeerd voor had.
Ik zette mijn fout recht in Entreprenerd:
In mijn hoofd had ik van 9.900 founders van 3.607 startups plots 10.000 bedrijven gemaakt, zonder het aantal founders te vermelden. Het resultaat was dat ik een fout aantal citeerde. Dat zijn fouten die gebeuren.
In de talloze interviews van de afgelopen dagen heeft Rik Torfs met handen en voeten uitgelegd wat iedereen ‘with half a brain’ zelf zou moeten weten: dergelijke fouten zijn haast onvermijdelijk als je een lijvig boek schrijft. Ik vind dergelijke fouten gemakkelijker te vergeven wanneer je ze maakt in een boek waarvoor je errata kunt schrijven, dan wanneer je ze maakt in een speech. En ook: een speech is een sprint, een boek is een marathon.
Je maakt vlugger een fout in een boek van 400 pagina's dan in de voorbereiding van een speech die maar een half uur duurt —vooral als je er drie weken voor uittrekt om de tekst uit te schrijven.
Moeten we vergevingsgezind zijn?
In het geval van Rik Torfs moeten we zeker vergevingsgezind zijn. Hij heeft de camera’s niet geschuwd. Hij heeft een uitleg gegeven die plausibel was. Hij heeft zijn excuses aangeboden en er komt een remedie in de volgende druk van zijn boek. Bij deze wil ik ook mijn excuses aanbieden voor de fouten die ik maakte in Gebeten. Ook voor Entreprenerd vond ik geen uitgever, maar ik stelde zelf een team aan waaronder een copy editor en een proof reader. Desondanks is het boek niet foutloos. Toen ik de definitieve versie opensloeg, kwam ik op pagina 158 terecht. Daar las ik: ‘Was that my faith as an open source developer?’ Ik zakte bijna door de grond van schaamte, want faith moest natuurlijk fate zijn: ‘Was that my fate as an open source developer?’
Ik weet dat het misschien een flauw excuus is, maar ik ben een ESL-author, zoals dat in het jargon heet, waarbij ESL staat voor English as a Second Language. Engels is zelfs pas de vierde taal die ik leerde na Nederlands, Frans en Latijn. Ik schrijf Engels zoals ik het denk. Het gevolg daarvan is dat ik vaak fouten maak met homofonen, woorden die hetzelfde worden uitgesproken maar anders geschreven —denk maar aan their, they’re en there. Mijn proofreader heeft een pak evidente fouten gecapteerd, maar het verschil tussen geloof/vertrouwen en lot/fatum is haar ontgaan. Ik neem haar dat uiteraard niet kwalijk. Ik wil gewoon aantonen dat een foutje vlug gemaakt is. Zoals Einstein ooit zei: ‘Wie zonder zonde is, werpe de eerste steen.’ (Of was dat iemand anders?)
Ik was aanvankelijk ook vergevingsgezind ten opzichte van Petra De Sutter, maar dat was voor ze in de verdediging ging. Op basis van de manier waarop ze ook na de fout in haar voet bleef schieten, vind ik niet dat ze kan aanblijven als rector. De schade die zij lijdt, en met haar Universiteit Gent, is haar niet aangedaan door derden. Ze heeft die zichzelf aangedaan. Ik parafraseer wat dit betreft graag de reeds vermelde Noam Wasserman:
If Chancellorship is a battle, most casualties stem from friendly fire or self-inflicted wounds.
Voor wie de originele versie van het citaat wil lezen, voeg ik even een foto toe van de eerste pagina van het eerste hoofdstuk van het boek:
Met die 'self-inflicted wound' bedoel ik niet het gebruik van AI. Ik ben niet tegen het gebruik van LLM's. Ik gebruik zelf vaak AI als goedkope redacteur. Ik beschik immers niet over de luxe die Rik Torfs heeft als hij een boek schrijft, namelijk een uitgever die bereid is om te investeren in een team van redacteurs. Ter informatie: in de lezing waarin ik uitleg hoe mijn boek ‘Onvoltooid toekomstige tijd’ tot stand kwam, maak ik de vergelijking tussen het team dat achter me stond tijdens de realisatie van mijn boeken voor Manning Publications en de uitgeverij Poespa Producties die vorig jaar mijn verhalenbundel Onvoltooid toekomstige tijd uitbracht.
Het 'team' voor dat boek bestond slechts uit drie personen, een vijfde van mijn Publishing Team bij Manning:
De mensen bij Poespa Producties hebben heel goed werk afgeleverd, maar ik miste wel een groter team zoals ik bij Manning had.
Ik vergelijk mijn Amerikaanse uitgever met mijn Vlaamse omdat Rik Torfs zijn Vlaamse uitgever uit de wind zet. Ik neem aan dat de mensen bij Ertsberg bij de publicatie van Waarheid hun uiterste best gedaan hebben om een zo foutloos mogelijk boek af te leveren (net zoals de mensen bij Poespa dat bij mijn boek deden). Maar een doorgedreven controle met drie verschillende types van redacteurs, een paar dozijn reviewers én een professionele proofreader waar ik bij Manning op kon rekenen, zal waarschijnlijk niet mogelijk geweest zijn. Daarvoor is de Vlaamse markt te klein.
Wat is moeilijk te vergeven?
Wat me in het debacle rond Petra De Sutter wel tegen de borst stuit, is de manier waarop de rector met de situatie omgaat. Waar je eerst nog kon spreken van een inschattingsfout —het favoriete excuus dat veel politici inroepen als ze op een fout betrapt worden— kan je nu niet anders dan concluderen dat het hier echt wel gaat om volharding in de boosheid.
Met boosheid bedoel ik niet dat er kwade wil in het spel is. Ik ben vertrouwd met Hanlon's Razor:
Never attribute to malice that which is adequately explained by stupidity.
Ik vind dat de rector de ene fout na de andere opstapelde. Een paar van die fouten zijn misschien niet voldoende reden om op te stappen. Het geheel van fouten is dat voor mij wel.
Ik som even op:
- Een LLM gebruiken om citaten te zoeken die bij een standpunt passen, in plaats van citaten te gebruiken die effectief iets betekenen in je persoonlijke leven, toont voor mij een gebrek aan persoonlijkheid. In een openingsrede stelt een rector zichzelf aan de universitaire gemeenschap voor als persoon. Petra De Sutter heeft zich door het gebruik van fake citaten voorgesteld als iemand die fake is. Had ze citaten gebruikt die ze in de loop van haar carrière had opgepikt, dan was ze veel authentieker overgekomen. Op zich is dat uiteraard geen reden tot ontslag.
- Ervan uitgaan dat een LLM zich niet vergist en effectief letterlijke citaten produceert, legt een grote wereldvreemdheid bloot. Hallucineren was het woord van het jaar 2025, maar de academische wereld wist al veel langer dat LLM’s vaak antwoorden verzinnen om de vraagsteller te plezieren. Net omwille van die onbetrouwbaarheid hebben universiteiten regels ingevoerd omtrent het gebruik van AI. Dat een rector die regels niet zo kennen, laat staan volgen, is op zijn minst merkwaardig.
- Ook niet zo fijn is het feit dat er pogingen gedaan zijn om de fouten onder de mat te vegen door op slinkse manier de tekst aan te passen op de website van UGent (en dan nog in eerste instantie foutief). Iemand met wie ik in Silicon Valley praatte, zei dat zij het anders had aangepakt als zij Petra De Sutter was. Ze zou meteen met de fout naar buiten gekomen zijn alsof de citaten opzettelijk verkeerd waren, zo van: ‘Ik heb voor een vol auditorium meerdere door AI verzonnen citaten in mijn speech verwerkt, en niemand van de aanwezigen heeft daar iets van gemerkt. Dàt toont aan welke gevaren er schuilen in het klakkeloos gebruiken van LLM’s. Geloof niet alles wat je op het internet leest, want veel artikels zijn door AI geschreven en staan vol onzin.’ Nu is de boodschap 'Laat dit een les zijn' pas heel laat gekomen, en het is zeer de vraag of die les wel goed geleerd is, want...
- De initiële opmerking van de rector ‘Ik betreur ten zeerste dat ik in deze val ben gelopen' duidt, in tegenstelling tot de reactie van Rik Torfs, op een groot gebrek aan inzicht. De Sutters bewering impliceert immers dat iemand een val voor haar gespannen heeft, wat niet het geval was. Anders zou het zijn indien haar speech door een derde was geschreven die de fouten opzettelijk introduceerde. Aangezien de rector beweert dat ze maar liefst drie weken spendeerde aan het schrijven van haar speech, lijkt dit niet het geval te zijn —tenzij dat gelogen is.
- Het is echt onbegrijpelijk dat Petra De Sutter alle bovenstaande dommigheden uiteindelijk nog wist te overtreffen door te zeggen: ‘Een AI-bot mag niet zomaar letterlijk citaten geven. Dat wist ik toen niet.’ Ik hoef niet te bewijzen dat dit onzin is. Dat hebben anderen ondertussen al ten overvloede gedaan. Als Petra De Sutter werkelijk denkt dat AI geen citaten mag gebruiken omwille van auteursrecht, dan had ze om dezelfde reden zelf nooit die citaten mogen gebruiken in haar speech.
- Het is waarschijnlijk de toevoeging van die ‘insult to the injury’ door de rector zelf, die ertoe geleid heeft dat Radio 1 brandhout maakte van haar eerdere verweer dat de citaten op originele ideeën van de geciteerden gebaseerd waren. Nemen we bijvoorbeeld de uitspraak ‘Dogma is the enemy of progress’ die ze aan Einstein toewees. Dit kwam zogezegd uit een toespraak aan de Sorbonne in 1929. Daarna beweerde de Gentse rector dat het citaat een publicatie uit 1916 samenvatte. De lezing in 1929 was volgens de fact checker van Radio 1 echter puur technisch; je kunt dat citaat er niet uit afleiden. Het is hem ook niet duidelijk naar welke publicatie uit 1916 de rector verwijst. Bronvermelding is nochtans een ding aan de universiteit.
Alle bovenstaande items tekenen een beeld van een rector wier positie onhoudbaar is. Ik vind niet dat een universiteit geleid kan worden door iemand die zo weinig inzicht aan de dag legt over een thema dat brandend actueel is in de maatschappij in het algemeen, maar vooral ook aan een instelling voor hoger onderwijs in het bijzonder.
Ik weet dat ik met die bewering mijn nek uitsteek, en dat veel mensen mij zullen kwalijk nemen dat ik mijn mening deel, maar mijn boek Entreprenerd begint niet voor niets met één van de Paradoxial Commandments van Kent M. Keith:
Honesty and frankness make you vulnerable. Be honest and frank anyway.
Dat is het grote verschil tussen de reactie van Petra De Sutter, die —in plaats van een heldere verklaring te geven voor haar foute openingsrede— de pers verbaast met nog meer onzin, en die van Rik Torfs, die er niet voor terugdeinsde de pers te woord te staan, zoals bij Bart Schols in De afspraak.
Zonder betekenis zijn citaten zinloos
Eén van de terugkerende vragen waarmee Bart Schols Rik Torfs in De afspraak lastig viel, was: ‘Zijn de verkeerde citaten die u gebruikt in uw boek het gevolg van uw gebruik van AI?’ Daarop legde Rik Torfs uit dat hij het volledige werk van Kierkegaard en een groot deel van de essays van Montaigne had gelezen, waarna hij hen desondanks verkeerd citeerde. Ik geloof hem. Ik gaf al het voorbeeld dat ik het boek van Wasserman meermaals gelezen had, en het toch foutief citeerde in Gebeten.
Ik vind dergelijke fouten van een heel andere orde (en veel minder erg) dan wat Petra De Sutter deed. Het is duidelijk dat zij nooit de rectorale rede van Hans Jonas las —de man was immers nooit rector. Net zomin heeft ze teksten van Einstein gelezen die kunnen samengevat worden als ‘Dogma is the enemy of progress.’ Ze heeft die citaten niet geproduceerd op basis van ervaring, zoals Rik Torfs dat deed, maar ze heeft ze laten produceren. Ze kan onmogelijk beweren dat die citaten voor haar betekenis hebben, op een manier zoals de citaten van Henry David Thoreau of Irma Kurtz voor mij betekenis hadden. Ze mag wel beweren dat ze uitspraak als ‘Dogma is the enemy of progress’ mooi vindt, maar ze was ooit een politicus bij Groen. Als er één partij vasthoudt aan dogma’s en vijandig staat tegenover vooruitgang (innovatie, ondernemerschap, groei…), dan is dat toch wel Groen, of vergis ik mij? (Sorry, ik kon het niet laten deze steek uit te delen.)
Als ik in hoofdstuk 5 van Entreprenerd bijvoorbeeld een citaat gebruik zoals:
Men who are doers can also be thinkers, but the thinking is done on the move, in the midst of events
dan doe ik dat niet zomaar. Dat zinnetje komt uit ‘The October Horse’ van Colleen McCullough. Dat is het zesde boek van zeven in de Masters of Rome serie. Ik vond die boeken prachtig, dus zo’n quote zegt ook iets over mijn literaire smaak.
Zelfs als de citaten die Petra De Sutter gebruikte echt waren geweest, in plaats van door AI bijeen gehallucineerd, dan zeggen die me niets over de rector als persoon, omdat ze puur geselecteerd waren om haar speech te ‘spijzen’ (haar woorden) en nooit betekenis hadden in haar jarenlange ervaring als academicus, arts, politicus of persoon. De rector zou zich hierover nog het meest moeten schamen.
In hoofdstuk 16 van Entreprenerd citeer ik uit het boek Dune van Frank Herbert:
A process cannot be understood by stopping it. Understanding must move with the flow of the process, must join it and flow with it.
Ik las dat boek als tiener op een moment dat ik op school gepest werd. Telkens als ik bang werd om slaag te krijgen, citeerde ik in mijn hoofd de Litany Against Fear die in dat boek voorkomt:
I will not fear. Fear is the mind-killer. I will face my fear. I will let it pass through me. When the fear has gone, there shall be nothing. Only I will remain.
Dat citaat paste niet in het boek, maar het citaat dat ik wel gebruikte stond in hetzelfde schriftje waarin ik de Litany Against Fear overschreef. Ik wil maar zeggen: als je in een persoonlijke rede een citaat gebruikt, zorg dan dat je dat doet omdat het een belangrijke betekenis heeft voor jou. Besteed het kiezen van citaten niet uit aan AI, en zelfs niet aan het internet.
Ook het internet is niet altijd juist
AI is niet altijd de boosdoener bij verkeerde citaten. Neem bijvoorbeeld:
If people knew how hard I had to work to gain my mastery, it would not seem so wonderful at all.
Toen bekend werd dat mijn vrouw en ik al in december 2015 (een meerderheidsaandeel in) het bedrijf konden verkopen dat we pas in januari 2008 oprichtten, waren veel mensen jaloers. Die mensen wisten echter niet dat er bijna tien jaar research en development voorafgingen aan de oprichting van het bedrijf. Ook de inspanning om het bedrijf te brengen tot waar het was op het moment dat het verkocht werd, wordt nog altijd danig onderschat. Daarom houd ik zo van dit citaat. Het zegt iets over een ervaring die ikzelf aan den lijve heb ondervonden. Maar van wie is het citaat? Wie zei dit voor het eerst?
Als je het knipt en in de zoekbalk van Google plakt, dan krijg je massa’s afbeeldingen zoals die het aan Michelangelo toeschrijven:
Bij het schrijven van Entreprenerd heb ik de moeite genomen om elk citaat te dubbelchecken. Ik wilde de uitspraak van Michelangelo gebruiken om hoofdstuk 3 in te leiden, maar mijn research leidde tot de volgende vaststelling: 'It was attributed to Michelangelo in non-specialist publications as early as 1929, but no source is known. It's not found in any known biography of Michelangelo.'
Dit is een geval waarbij ik dacht: Se non è vero, è ben trovato. In het boek heb ik het zo opgelost:
Een soortgelijk voorbeeld is te vinden in hoofdstuk 4; ik geef zelfs een link naar een website vol fake buddha quotes:
Your purpose in life is to find your purpose and give your whole heart and soul to it.
In de verantwoording voor het gebruik van die quote, schreef ik dat Boedha dit nooit zei, maar ik voegde eraan toe: I consider it good advice anyway ;-)
Of kijk naar mijn uitleg over het citaat waarmee ik hoofdstuk 6 begin:
Creativity is allowing yourself to make mistakes. Art is knowing which ones to keep
Die wordt vaak verkeerdelijk toegewezen aan Douglas Adams, auteur van The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (het eerste uit een heerlijke reeks boeken), maar volgens Quote Investigator, waar je citaten op echtheid kunt controleren, komt het uit The Dilbert Principle van de onlangs overleden cartoonist Scott Adams.
Soms vind je een generieke quote zoals:
I don’t want to be liked; I want to be respected.
Verschillende mensen hebben dit ooit wel eens gezegd. In dit geval zowel de Chinese ondernemer, Jack Ma, als de American Football player Ray Lewis. Aangezien Entreprenerd een businessboek is, koos ik voor Jack Ma als geciteerde.
Idem wat betreft:
It’s hard to make predictions—especially about the future.
Volgens Quote Investigator wordt dat citaat toegeschreven aan onder andere: Niels Bohr, Samuel Goldwyn, K. K. Steincke, Robert Storm Petersen, Yogi Berra, Mark Twain en Nostradamus. Ik koos voor Petersen (zoals ik uitleg op de begeleidende website).
Missen is menselijk
Ik wil besluiten met een citaat uit één van mijn lievelingsboeken. Het is geen boek dat je in één ruk van voor- tot achterplat mag uitlezen. Ik deed er drie jaar over om het savoureren. Het gaat over The Book of Disquiet van Fernando Pessoa, waar ik deze zin uit plukte:
In order to achieve perfection, a man would need a coldness that is alien to man,
and then he would lack the human heart with which to love his own perfection.
Dat is geen citaat dat zomaar opduikt als je met Google zoekt naar een citaat over het feit dat missen menselijk is. Om een dergelijk pareltje te vinden, moet je boeken lezen. Misschien beweert Petra De Sutter dat je het lezen van boeken niet kunt combineren met een mandaat als rector. Als dat zo is, dan ben je misschien niet geschikt om rector te zijn. De vorige rector van de UGent slaagde daar wel in.
In ieder geval, ondanks het feit dat missen menselijk is, vind ik dat Petra De Sutter haar autoriteit te grabbel heeft gegooid. Dat is jammer, maar dat heeft ze helemaal aan zichzelf te danken door de manier waarop ze met de verkeerde citaten in haar openingsrede omging.
[Deze post is eerder uit de losse pols geschreven. Ik riep geen hulp in van AI; desondanks kan de tekst fouten bevatten. Ik ben niet perfect; ik heb een menselijk hart.]
Onvoltooid toekomstige tijd
Entreprenerd
Wintercircus
Blog
- 2026-01-22:
Verkeerd citeren, en hoe hierop te reageren - 2026-01-11:
De Marshmallow-politiek: Waarom herverdeling een recept voor armoede is - 2026-01-04:
Book sales Entreprenerd 2021-2025